Hadal-haynta Maalmahan: Tirsiga 24aad Dhulku waa: Dhiib, Iib, Siin waa se Iin taal

0
78

Sida nimankan wada dhoofayeen, dhidib  ka oollaynin,

Ama aan u dhalan bay arlada, uga dhammaysteene,

Soomaalinnimadii waxay dhaafsadeen, waan la dheygagaye,

 

Maansada Dhunkaal ee Timacadde, 1970kii,

 

Qalinka: Boobe Yuusuf Ducaale, cankaabo@hotmail.com,  www.dharaaro.com

12/9/2014ka,

Qormadii 2aad

Dhulka dadweynuhu meel kasta oo uu ku yaalba waa hanti ummadeed oo aanay cidina xeer iyo xaagaan midnaba u lahayn in ay qof ama koox siiso. Bixinta dhulku kuma jirto awoodaha dastuuriga ah ee Madaxweynaha. Madax meel ka sarreysa oo la salaaxaana ma jirto, sidaa awgeed dhulka aanu Madaxweynuhu dastuur ahaan u idmanayn in uu bixiyo oo qof siiyo ma jirto cid kale oo bixin kartaa. Eeg oo ka bogo Qodobbada dastuuriga ah ee Madaxweynaha eek u xusan Dastuurka: Xubinta 2aad, Qodobka: 91aad oo saddex faqradood ah iyo Qodobka: 92aad oo isaguna saddex faqradood ah. Waxay ku xusan yihiin Bogagga 43aad iyo 44aad ee datuurka Qaranka.

Dhibaatada ugu weyn ee dalka maanta taallaa waa indhahan dalqada ka baxay ee aynaan meel kale waxba ka arkayn. Waa daamankan lala doogsin-cararyo ee wax kale oo dhanba la illoobay. Xataa dareemmadeennii Ilaahay inagu mannaystay ayaynu u kala eexanaynaa. Dadka intiisa badani waxay ka fekeraan wixii ay liqi lahaayeen. bal se daqiiqad iyo arrin midnaba ku lumin maayaan wax wanaagsan oo ay daawadaan, wax udgoon oo ay uriyaan ama wax san oo ay maqlaan. Waxa lala wada ordayaa af madhan oo waxbaba diidayn kuna marganayn.

Bal da’-yarteennii iyo carruurteennii u fiirsada. Markii ay waayeen meel ay ku ciyaaraan laamiyadii ayay tuban yihiin. Weli miyaad gelin dambe u kacdeen xaggaa iyo hudheelka Kaah ee ku yaalla bariga magaalada Hargeysa. Markaa aad waxoogaa dhaafto saldhigga New Hargeysa ilaa inta aad Kaah ka gaadhayso carruur iyo dhaliinyaro koox koox u taagan ayaa tuban. Baabuurta ayay baryayaan si ay u sii qaadaan. Gaar ahaan maalmaha Khamiisaha. Gaadhigii u joogsadaba laba ayay sii saaraan. Carruurtaasi waxay isugu tagaan jagooyin bannaan oo Kaah ku xeeran oo ay garoommo ka dhigteen,

Haddaad Hargeysa uga kacdo oo aad dariiqa xabaalaha Aadan Siiro martana sidaas oo kale ayay carruurtu habqan u tahay oo ay jagooyin bannaan oo ay ku ciyaaraan u raadsanayaan, innaguna waxaynu ka fekernaaba waa baloodho aynu dhisanno. Marka ay carruurtii tahriibto ama uu dhaqankooduba xumaado ayaynu qaylinaynaa oo afka gacanta gelinaynaa.

Carruurteennii marka ay weydo meelo bannaan oo ay ku ciyaaraan iyo wax ay medaalo ka dhigtaan, ayay u digo-roganayaan in ku mashquulaan waxyaabo aan dhaqankeenna iyo diinteenna ku fiicnayn. Waa wax aynu galabsannay oo ay ahayd in aynu ka gurmanno bal se aynu ubadkeennii ku daawanno.

Dhaqan ahaan waxa jira xeerar lagu hantiyi karo dhul oo aynu ummad ahaan isla wada qirsan nahay. Waxa kale oo jira axkaam diiniya oo Ilaahaay dejiyay oo dhul iyo hanti kaleba lagu mulkiyi karo. Wixii intaa ka baxsani waa waxba kama jiraan. Xukuumaddu uma idmana umana dhisna in ay ummadda u kala eexato oo kala qoqobto. Xukuumaddu uma dhisna in ay dad warqad loo qoray hodan ku noqdaan, qaarna warqaddaa la’aanteed sabool ku noqdaan oo wixii la wada lahaa dad gaar ahi si qofnimo ugu danaystaan.

Waxa kale oo reebban in madaxda Qaranka iyo xafisyada Qaranka lagula meeraysto ujeeddooyin dahsoon oo lagu boobayo hantida ummadda ka dhexaysa. Dhul-boobka iyo danaysiga gaar ahaaneed waa wax beryahan dambe dhaqan iska noqday oo la iska xalaalaystay inta bandanna aan la iskula yaabinba, haddaan la isku ammaaninba.

Xaaladda ku-takri-falka dhulka dadweynuhu waxay maraysaa heer aad iyo aad u xun oo aan tudhaale lahayn. Xukuumadda maanta joogtaa waxay go’aansatay in ay ku takri-fasho dhulka bannaan iyo dhismayaasha dawladda ee weliba shacabka ku yaal. Wax qarsoon ma aha. Waxa la isla dhex marayaa in ay Guddi u dhisan tahay dadweynaha guryaha dawladda ku jira u yeedhaa oo la baayactantaa. Mas’uuliinta xukuumadda ee ku danaysatay guryo-ummadeed ma yara, waxaana ka daran inta u sii hanqal-taagaysa ee hadda deyrarka u samaysanaysa.

Dhul-bixinta kuma eedaysna Xukuumadda iyo dawladda oo keli ahi. Waxa kale oo ku eedoobaya inta sifaha sharci-darrada ah ku mulkiyaysa hantidii ummadda ka dhexaysay. Waxa ku eedaysan dadweynaha xukuumadda iyo mas’uuliinta ku dirqiyaya ee ku hanuuninaya ama ku dhiirrinayaba in ay dhulka dadweynaha ku takri-fasho. Haddii ay Xukuumaddani sifo aan sharci ahayn dhul ummadeed ku bixiso, waxa iyaduna bannaan oo xaq iyo xeerba noqonaysa in ay Xukuumad kalena xaqa u noqoto oo ay hantidaa ummadda laga boobay u soo celiso. Marka sharciga iyo Maxkamadahaba la hor tago, waraaqaha dhulkan booliga ah lagu hantiyay waa mid la burin karo oo dib loo sixi karo.

Maansadiisii Deelleeyda ee ‘Awrka dooh ma lagu yidhi’, sow tii Cabdi Iidaan Faarax ku lahaa:

“Dufan-jecesha ururtiyo,

Dibna-leefta xooluhu,

Ha daldalato taaggeed,

Dusha godobta kala soco,

Duugoobi meysee,

Innagaa ka dabo-tegi,

Wadaamaha la dawdabay,

Dan-yartay ka maqan tahay,

Raacdadu ma daallana,

Dorraad iyo shalay-jire,

Doorka maanta noo jire,

Dib-u-jire hadhow-jire,

Ninba weel u daray baa,

Deyn loogu leeyahay,”

 

Dhammaad